۲۸ اسد، برابر با سالروز استرداد استقلال افغانستان از بریتانیا در سال ۱۹۱۹، از مهمترین روزهای تاریخ معاصر این کشور است؛ روزی که افغانستان در دوره شاه امانالله خان استقلال خود را در سیاست خارجی بهدست آورد و وارد مرحله تازهای از تاریخ سیاسی خود شد.
استقلال افغانستان پس از جنگ سوم با انگلیس و توافقنامه راولپندی در سال ۱۹۱۹ به رسمیت شناخته شد. امانالله خان پس از آن، استقلال کشور را تنها به معنای رهایی از نفوذ خارجی نمیدانست و تلاش کرد افغانستان را به یک کشور مستقل، قانونمند و مدرن تبدیل کند.
اصلاحات امانالله خان در عرصههای مختلف سیاسی، اجتماعی و آموزشی دنبال شد. ایجاد نظام حقوقی جدید، تلاش برای گسترش آموزش نوین، تأسیس مکتب برای دختران، اعزام دانشجویان به خارج از کشور و تلاش برای کاهش محدودیتهای اجتماعی بر زنان از جمله اقداماتی بود که افغانستان را در مسیر تغییر قرار داد.
ملکه ثریا نیز در کنار امانالله خان نقش برجستهای در پیشبرد اصلاحات اجتماعی و وضعیت زنان داشت. در دوره آنان، آموزش دختران گسترش یافت و زنان برای حضور بیشتر در عرصه عمومی تشویق شدند؛ اما بخشی از اصلاحات امانالله خان با مخالفت جریانهای سنتی و مذهبی روبهرو شد. سرعت اصلاحات، تغییرات اجتماعی و تلاش برای کاهش برخی سنتهای ریشهدار، زمینه اعتراضهای گسترده را فراهم کرد و در نهایت به سقوط حکومت او در سال ۱۹۲۹ انجامید. برخی از اصلاحات اجتماعی و حقوق زنان نیز پس از سقوط امانالله خان عقبگرد کرد.
اکنون، ۱۰۷ سال پس از استقلال افغانستان، ۲۸ اسد در شرایطی گرامی داشته میشود که افغانستان بار دیگر زیر حاکمیت گروه طالبان قرار دارد؛ گروهی که پس از بازگشت به قدرت در آگست ۲۰۲۱، محدودیتهای گستردهای بر زندگی اجتماعی و سیاسی شهروندان، بهویژه زنان و دختران، وضع کرده است.
با این حال، گرامیداشت استقلال در شرایط کنونی افغانستان با پرسشهایی درباره مفهوم استقلال و آزادی همراه شده است؛ زیرا در حالی که طالبان از استقلال کشور و پایان حضور نیروهای خارجی سخن میگویند، میلیونها شهروند افغانستان از بخشهایی از حقوق و آزادیهای اساسی خود محروماند.
محدودیتها بر زنان و دختران گستردهتر از گذشته شده است. بر اساس گزارش تازه یونسکو، حدود ۲.۴ میلیون دختر افغانستان از آموزش متوسطه محروماند و افغانستان تنها کشور جهان است که در آن دختران و زنان رسماً از آموزش متوسطه و عالی منع شدهاند.
طالبان همچنین محدودیتهای گستردهای بر اشتغال زنان، رفتوآمد، حضور آنان در عرصه عمومی و فعالیتهای مدنی وضع کردهاند. سازمان ملل متحد میگوید از زمان بازگشت طالبان به قدرت، بیش از ۱۰۰ فرمان محدودکننده علیه زنان صادر شده و محدودیتها بر آموزش، کار، خدمات صحی و آزادی رفتوآمد زنان تأثیر گذاشته است.
در چنین شرایطی، ۲۸ اسد تنها یادآور یک پیروزی نظامی و دیپلماتیک بر بریتانیا نیست؛ این روز فرصتی برای بازخوانی مفهوم استقلال در تاریخ افغانستان نیز است. استقلال در سال ۱۹۱۹ به معنای رهایی از سلطه خارجی بود، اما برای امانالله خان این استقلال با تلاش برای ساختن یک دولت مدرن، گسترش آموزش و اصلاح وضعیت اجتماعی مردم همراه شد.
بیش از یک قرن بعد، افغانستان در حالی سالروز همان استقلال را گرامی میدارد که زنان و دختران از بخش بزرگی از عرصه عمومی کنار گذاشته شدهاند و میلیونها دختر از ادامه تحصیل محروماند. سازمان ملل وضعیت حقوق زنان در افغانستان تحت حاکمیت طالبان را از شدیدترین بحرانهای حقوق زنان در جهان توصیف کرده است.
به این ترتیب، ۲۸ اسد در افغانستان امروز دو تصویر متفاوت از استقلال را در کنار هم قرار میدهد: تصویری از افغانستانِ دوره امانالله خان که استقلال را با اصلاحات و تلاش برای ورود به جهان مدرن پیوند میزد و تصویری از افغانستان امروز که در آن حاکمیت طالبان، استقلال از قدرت خارجی را با محدودیت گسترده آزادیهای مدنی و حقوق زنان همراه کرده است.
سالروز استقلال افغانستان امسال نیز در حالی فرا میرسد که بخش بزرگی از جامعه افغانستان، بهویژه زنان و دختران، همچنان خواستار بازگشت حقوق و آزادیهایی هستند که طی دهههای گذشته بهدست آورده بودند.
