پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، فروپاشی امیدها و آغاز فصل تازهای از سرکوب در افغانستان میگذرد؛ اما پرسش درباره عدالت و مسوولیت کسانی که در این فاجعه نقش داشتند، همچنان بیپاسخ مانده است.
۱۵ آگست ۲۰۲۱ برای میلیونها شهروند افغانستان، بهویژه زنان، دختران و نسل جوان، به نماد فروپاشی امیدها به آینده تبدیل شد؛ روزی که طالبان دوباره بر افغانستان مسلط شدند و بخش بزرگی از آزادیها، دستاوردهای مدنی و چشمانداز آینده یک نسل در معرض تهدید قرار گرفت.
پنج سال پس از آن روز، زنان و دختران افغانستان همچنان با محدودیتهای گسترده در زمینه آموزش، کار، آزادی رفتوآمد و مشارکت در زندگی اجتماعی روبهرو هستند. در همین مدت، بحران انسانی و اقتصادی نیز زندگی میلیونها شهروند را زیر تأثیر قرار داده است.
خروج امریکا و پرسشهای بیپاسخ
سیاستها و تصمیمهای ایالات متحده و متحدانش در سالهای منتهی به سقوط جمهوری اسلامی افغانستان، بهویژه روند خروج نیروهای خارجی و توافق با طالبان، همچنان از موضوعات مهم بحث درباره سرنوشت افغانستان است.
خروج نیروهای خارجی در سال ۲۰۲۱ و فروپاشی سریع حکومت جمهوری، افغانستان را با بحرانی عمیق روبهرو کرد؛ بحرانی که پیامدهای آن هنوز ادامه دارد.
مردم افغانستان حق دارند از دولتهای قدرتمند جهان بپرسند که چرا تصمیمهای سیاسی آنان به بهای از دست رفتن امنیت، آزادی و آینده یک نسل تمام شد.
از دولت جو بایدن و میراث سیاست امریکا در افغانستان گرفته تا سیاستهای دولت دونالد ترمپ و رویکرد کشورهای دیگر، مسوولیت جامعه جهانی در قبال سرنوشت افغانستان همچنان یک پرسش جدی است.
کمکهای بینالمللی و مسئله پاسخگویی
در پنج سال گذشته، کمکهای بشردوستانه و منابع مالی بینالمللی همچنان به افغانستان سرازیر شده است؛ اقدامی که از یکسو برای جلوگیری از تشدید بحران انسانی ضروری دانسته میشود، اما از سوی دیگر نگرانیهایی درباره احتمال تقویت ساختارهای حاکم طالبان ایجاد کرده است.
جامعه جهانی باید اطمینان حاصل کند که کمکهای بشردوستانه به مردم افغانستان میرسد و منابع مالی به تقویت ساختارهای سرکوب و نقض حقوق بشر منجر نمیشود.
همزمان، برخی کشورها گامهایی برای گسترش یا عادیسازی روابط با طالبان برداشتهاند؛ در حالی که محدودیتهای گسترده علیه زنان و دختران همچنان ادامه دارد.
این وضعیت یک پرسش مهم را مطرح میکند: مرز میان تعامل با حاکمان افغانستان و پاسخگو نگهداشتن آنان در برابر نقض حقوق بشر کجاست؟
عدالت؛ پرسشی که هنوز پاسخ ندارد
یکی از مهمترین پرسشهای پنج سال گذشته، مسئله عدالت و پاسخگویی است.
کجاست عدالت؟ چه نهادی باید عاملان جنایت، سرکوب و نقض گسترده حقوق مردم افغانستان را پاسخگو کند؟ نقش نهادهای بینالمللی، از جمله دادگاهها و سازوکارهای حقوق بشری، در این زمینه چیست؟
پاسخگویی نباید تنها شامل یک گروه یا یک دوره سیاسی باشد.
هر فرد یا گروهی که در جنایت، فساد، نقض حقوق بشر یا تصمیمهایی که به زیان مردم افغانستان تمام شده است، نقش داشته، باید در برابر قانون و مردم پاسخگو باشد؛ چه در ساختار طالبان، چه در حکومت جمهوری و چه در میان سایر بازیگران سیاسی و نظامی.
این پرسش همچنین درباره مقامهایی مطرح است که در دوران جمهوری در تصمیمهای سرنوشتساز نقش داشتند و پس از سقوط حکومت، بدون پاسخگویی جدی به فعالیتهای سیاسی خود ادامه دادهاند.
زنان؛ قربانیان اصلی بحران
در این میان، زنان و دختران افغانستان از بزرگترین قربانیان وضعیت کنونی هستند.
محرومیت از آموزش و کار، محدودیتهای گسترده اجتماعی، ازدواجهای اجباری، خشونت و فشارهای روانی، بخشی از واقعیتی است که بسیاری از زنان و دختران افغانستان با آن زندگی میکنند.
با این حال، آنان تنها قربانی نیستند؛ زنان افغانستان در برابر این محدودیتها مقاومت کردهاند. اعتراضهای زنان در داخل افغانستان، فعالیتهای مدنی آنان و تلاشهای فعالان زن در خارج از کشور نشان میدهد که مقاومت در برابر سرکوب ادامه دارد.
اما صدای آنان هنوز به اندازه کافی شنیده نمیشود.
نگرانی دیگری نیز وجود دارد: رنج زنان افغانستان نباید به ابزاری برای پروژههای سیاسی، منافع شخصی یا تأمین مالی سازمانها تبدیل شود. حمایت از زنان افغانستان باید در خدمت حقوق، آزادی و خواست خود آنان باشد.
درد یک نسل
برای بسیاری از جوانان افغانستان، ۱۵ آگست تنها یک رویداد سیاسی نیست؛ خاطره از دست رفتن آینده است.
نسلی که با امید به آموزش، آزادی، مشارکت اجتماعی و ساختن آیندهای متفاوت رشد کرده بود، ناگهان با فروپاشی بسیاری از رویاهایش روبهرو شد.
پنج سال گذشته، برای بسیاری از جوانان افغانستان با مهاجرت، بیکاری، محرومیت، ترس و بیاعتمادی نسبت به آینده همراه بوده است.
با این حال، این نسل هنوز زنده است و هنوز میخواهد آینده افغانستان را بسازد.
۱۵ آگست فراموش نمیشود
پنج سال از ۱۵ آگست ۲۰۲۱ گذشته است، اما این روز برای مردم افغانستان به پایان نرسیده است.
تا زمانی که زنان و دختران افغانستان از آموزش و کار محروم باشند، تا زمانی که آزادیهای اساسی مردم محدود باشد و تا زمانی که عاملان نقض حقوق بشر پاسخگو نشوند، پرسش درباره آنچه در افغانستان رخ داده، باقی خواهد ماند.
۱۵ آگست برای بسیاری از مردم افغانستان روز سقوط یک نظام سیاسی است؛ اما برای یک نسل، روزی است که بخشی از آیندهاش از او گرفته شد.
افغانستان هنوز به عدالت، آزادی، آموزش، کار، کرامت انسانی و حق تعیین سرنوشت خود نیاز دارد.
پنج سال گذشته، اما مبارزه برای آینده افغانستان هنوز پایان نیافته است.
