گسترش کانال قوش‌تپه در شمال افغانستان از سوی طالبان، نگرانی‌ها درباره کاهش منابع آب آمودریا و پیامدهای آن بر کشاورزی کشورهای آسیای میانه را افزایش داده است.
روزنامه آستانه تایمز در گزارشی تحلیلی که روز چهارشنبه، ۶ عقرب، نشر کرده، نوشته است که پیشرفت یک‌جانبه پروژه قوش‌تپه، بی‌اعتمادی میان افغانستان و کشورهای همسایه را افزایش داده و ضرورت ایجاد سازوکار مشترک برای مدیریت آب آمودریا را برجسته ساخته است.
در این گزارش آمده که اوزبیکستان از جمله کشورهایی است که ممکن است از تغییر میزان دسترسی به آب آمودریا آسیب ببیند؛ زیرا بخش‌هایی از زمین‌های کشاورزی این کشور، به‌ویژه در قره‌قالپاقستان و خوارزم، به آب این رودخانه وابسته‌اند.
به نوشته آستانه تایمز، وزیر منابع آب اوزبیکستان در مارچ ۲۰۲۶ هشدار داده بود که برداشت سالانه حدود چهار میلیارد مترمکعب آب از سوی افغانستان می‌تواند خطرهایی برای کشاورزی این کشور ایجاد کند.
کاهش دسترسی به آب در دوره‌های اوج نیاز کشاورزی ممکن است میزان برداشت محصولات را پایین بیاورد و هزینه‌های مدیریت منابع آب را افزایش دهد.
این نگرانی‌ها در شرایطی مطرح می‌شوند که کشورهای آسیای میانه از پیامدهای تغییرات اقلیمی، افزایش دما، ذوب یخچال‌ها و نوسان جریان فصلی رودخانه‌ها نیز تاثیر می‌پذیرند.
ترکمنستان نیز به آب آمودریا برای کشاورزی وابسته‌گی دارد. کاهش منابع آب می‌تواند میان نیازهای تولید محصولات زراعتی، سکونت‌گاه‌های روستایی و حفاظت از محیط زیست در این کشور رقابت بیشتری ایجاد کند.
تاجیکستان نیز با چالش‌های مرتبط با تغییر جریان آب، مدیریت ذخایر و نیازهای انرژی روبه‌رو است.
نویسنده گزارش تاکید کرده است که نبود دیواره‌های بتنی و سازه‌های تقویت‌شده در بخش‌هایی از کانال می‌تواند باعث نفوذ آب به خاک شنی و هدررفت منابع شود.
او همچنان معتقد است که ادامه پروژه بدون هماهنگی موثر با کشورهای پایین‌دست، می‌تواند اختلاف‌ها بر سر تقسیم آب را تشدید کند.
در همین حال، گزارش تاکید می‌کند که توسعه قوش‌تپه برای افغانستان زیر سلطه طالبان با هدف افزایش تولیدات داخلی، گسترش کشاورزی و مقابله با ناامنی غذایی اهمیت دارد، اما مدیریت پایدار این منابع به همکاری منطقه‌ای نیز نیازمند است.
آستانه تایمز پیشنهاد کرده است که کشورهای آسیای میانه و طالبان گفت‌وگوهای منظم درباره آمودریا را آغاز کنند، گروه‌های مشترک متشکل از مقام‌های مسوول و کارشناسان فنی تشکیل دهند و بر سر سازوکاری عملی برای مدیریت آب، نظارت بر کانال و حل اختلاف‌ها به توافق برسند.
این گزارش در نهایت هشدار می‌دهد که بدون همکاری میان کشورهای حوزه آمودریا، فشارهای ناشی از کمبود آب و تغییرات اقلیمی می‌تواند چالش‌های اقتصادی و کشاورزی منطقه را پیچیده‌تر سازد.
براساس گزارش، کانال قوش‌تپه حدود ۲۸۵ کیلومتر طول دارد و از آمودریا در ولایت بلخ آغاز می‌شود و پس از عبور از ولایت‌های جوزجان و فاریاب، به ولسوالی اندخوی می‌رسد.
این پروژه با هدف گسترش زمین‌های آبی و افزایش تولیدات کشاورزی در شمال افغانستان طراحی شده است.
آستانه تایمز به نقل از شرکت انکشاف ملی افغانستان زیر کنترل طالبان گزارش داده است که روند حفاری مرحله دوم کانال به ۹۸ درصد پیشرفت رسیده و آماده‌گی ساختاری دیواره‌ها و شیب‌های کانال حدود ۹۰.۵ درصد اعلام شده است.
تکمیل این پروژه برای سال ۲۰۲۸ پیش‌بینی شده است.
